Panseksualizm: co oznacza i czym różni się od biseksualności

Panseksualizm to jedno z określeń, które coraz częściej pojawia się w rozmowach o tożsamości i relacjach. Dla jednych jest słowem, które wreszcie oddaje ich doświadczenie. Dla innych brzmi obco i budzi pytania: czym dokładnie jest, czym różni się od biseksualizmu i po co komu kolejna etykieta.

Jeśli szukasz prostego wyjaśnienia, dobrze trafiłaś lub trafiłeś. Panseksualizm nie jest ani modą, ani deklaracją polityczną. To sposób, w jaki część osób opisuje swoją orientację seksualną: pociąg, w którym płeć drugiego człowieka nie jest kryterium.

Znajdziesz tu definicję, uczciwe porównanie z biseksualnością, najczęstsze mity oraz wskazówki, kiedy warto porozmawiać ze specjalistą. Bez oceniania i bez rozstrzygania, które określenie jest „właściwsze”.

Czym jest panseksualizm

Definicja jest prostsza, niż się wydaje: panseksualność oznacza pociąg do osób niezależnie od ich płci. Może to być pociąg seksualny, romantyczny albo emocjonalny pociąg bez wątku erotycznego. Przedrostek „pan” pochodzi z greki i znaczy „wszystko”, jednak nie chodzi o brak wybiórczości. W tym ujęciu liczy się człowiek, a nie kategoria, do której go przypisano.

Kim zatem jest panseksualista? To ktoś, kto może zakochać się w kobiecie, mężczyźnie czy osobie niebinarnej, niezależnie od tego, czy druga osoba jest cispłciowa, czy transpłciowa. Doświadczenie miłości lub pociągu seksualnego nie rozmywa się przy tym w abstrakcji: gusta, typy i libido pozostają tak samo indywidualne jak u wszystkich.

Warto rozróżnić dwie rzeczy. Płeć biologiczną odnosimy do ciała, a tożsamość płciowa to wewnętrzne poczucie bycia kobietą, mężczyzną, oboma naraz albo żadnym z nich. Termin panseksualizm wykracza poza binarny podział i obejmuje relacje z osobami każdej płci kulturowej. Osoby identyfikujące się w ten sposób często podkreślają, że nie muszą „wyłączać” żadnej kategorii.

Ta społeczność ma też swoją flagę: trzy poziome pasy, czyli kolor różowy, żółty i błękitny. Bywa używana podczas marszów równości jako znak rozpoznawczy, podobnie jak barwy, z którymi identyfikują się geje, lesbijki czy osoby biseksualne. Samo pojęcie figuruje dziś w słownikach i opracowaniach o seksualności człowieka, choć różne źródła definiują je nieco odmiennie.

Panseksualizm a biseksualność: różnice i punkty wspólne

To pytanie wraca najczęściej. Uproszczona odpowiedź brzmi tak: osoba biseksualna odczuwa pociąg do osób obu płci, natomiast panseksualność opisuje pociąg, w którym płeć ani tożsamość płciowa nie są kryterium. W praktyce granica bywa płynna.

Wiele osób biseksualnych definiuje dziś swoją orientację jako pociąg do własnej płci i płci innych niż własna, co obejmuje również osoby niebinarne. Przy takim rozumieniu różnica dotyczy raczej akcentu niż istoty rzeczy. Część ludzi używa obu słów wymiennie, część wybiera to, które lepiej brzmi w ich ustach.

Co łączy oba doświadczenia? Przede wszystkim bycie poza schematem „albo hetero, albo homo”. Badania nad zdrowiem psychicznym osób bi+ pokazują, że jedni i drudzy mierzą się z monoseksizmem, czyli założeniem, że prawdziwy pociąg może dotyczyć tylko jednej płci. Stąd komentarze znane wielu osobom LGBT: „wybierz się wreszcie”, „to faza”.

• Punkt wspólny: pociąg do więcej niż jednej płci i przynależność do grupy bi+.
• Punkt wspólny: podobne doświadczenia podważania tożsamości seksualnej.
• Różnica akcentu: panseksualność wprost wysuwa na pierwszy plan to, że płeć nie jest kryterium.

Panseksualizm nie jest tym samym co biseksualizm w jego klasycznej definicji, ale nie ma tu określenia lepszego ani nowocześniejszego. Jest wybór słowa, które komuś pasuje do jego przeżyć, oraz szacunek dla tożsamości innych osób.

Skąd wzięło się pojęcie i dlaczego zyskało popularność

Rdzeń słowa jest starszy, niż mogłoby się wydawać. W czasach Zygmunta Freuda słowo funkcjonowało jako zarzut krytyków psychoanalizy, że wszystko w psychice sprowadza ona do popędu. Współczesne znaczenie ukształtowało się w drugiej połowie XX wieku i upowszechniło w latach dwutysięcznych, głównie w społecznościach internetowych.

Znani panseksualiści

Rozgłos przyszedł wraz z coming outami. Znani panseksualiści to między innymi piosenkarka Miley Cyrus i aktorka Janelle Monáe, a o płynności orientacji opowiadała też Kristen Stewart. W Polsce mówiła o tym publicznie Monika Miller. Dzięki temu słowo trafiło do mediów głównego nurtu. Jednocześnie nikt nie musi się ujawniać: decyzja należy wyłącznie do zainteresowanego.

Za popularnością stoi także szersze zjawisko: język opisujący orientacje po prostu się rozbudował. Przeglądy socjologiczne wskazują, że etykiety tożsamościowe mnożą się i przenikają, bo ludzie szukają słów precyzyjniej oddających ich przeżycia. Ta orientacja bywa w publicystyce nazywana piątą, obok heteroseksualności, homoseksualności, biseksualności i aseksualności, choć taka numeracja bardziej porządkuje rozmowę, niż cokolwiek rozstrzyga. Obok niej funkcjonuje omniseksualizm, w którym płeć jest zauważana i ma znaczenie, ale nie zamyka wyboru.

Mity o panseksualności

Wokół tej orientacji narosło sporo nieporozumień. Warto rozbroić je po kolei, bo to one najczęściej ranią.

„Panseksualiści są dostępni dla każdego”

Nie. Osoby panseksualne potrafią odmówić, mają typy, gusta i granice dokładnie tak jak wszyscy inni. Płeć nie jest kryterium wstępnym, co nie znaczy, że pole ich zainteresowania seksualnego jest nieograniczone.

„To wymyślone, żeby się wyróżnić”

Badania nad samookreślaniem w grupach mniejszości seksualnych pokazują, że wybór etykiety wiąże się z przekonaniami o naturze orientacji i ze sposobem rozumienia własnych doświadczeń. To nie strategia na uwagę, tylko próba nazwania czegoś realnego.

„To to samo co bycie osobą biseksualną, tylko modniej”

Częściowo określenia się pokrywają, o czym była mowa wcześniej, ale sprowadzanie sprawy do mody lekceważy czyjeś prawo do definiowania siebie.

„To musi być etap przejściowy”

Orientacja bywa stabilna przez całe życie albo zmienia się w czasie, u osób hetero, homo i bi podobnie. Zakładanie z góry, że czyjaś tożsamość jest tymczasowa, to zwykłe podważanie.

Panseksualność a związek i wierność

To ważne rozróżnienie: orientacja mówi o tym, do kogo czujesz pociąg, a nie o tym, jak układasz swój związek. Panseksualizm nie oznacza ani skłonności do zdrady, ani niechęci do monogamii, ani konieczności bycia w otwartej relacji. Ludzie o tej orientacji bywają w wieloletnich, wyłącznych związkach i traktują wierność tak samo poważnie jak wszyscy inni.

Zdrada jest kwestią umowy między partnerami i jej złamania, nie kwestią tego, ile płci mieści się w czyimś polu zainteresowań. Ktoś w stałym związku nadal jest panseksualny, podobnie jak sympatia czy pociąg do mężczyzn, kobiet lub osób niebinarnych nie znika u nikogo z chwilą powiedzenia „tak”.

W relacjach pojawiają się jednak realne trudności. Partner bywa niepewny: „skoro możesz być z każdym, to czemu ze mną”. Czasem dochodzi lęk przed reakcją rodziny. Pomaga wtedy rozmowa o konkretach zamiast o etykietach: jakie mamy ustalenia, co dla nas znaczy wierność, czego potrzebujemy, żeby czuć się bezpiecznie.

Kiedy warto porozmawiać ze specjalistą

Panseksualizm nie jest zaburzeniem i nie figuruje jako problem zdrowotny w klasyfikacji ICD-11. Orientacja seksualna nie wymaga leczenia ani zmiany. Wsparcie psychologiczne bywa jednak przydatne wtedy, gdy cierpisz z powodu tego, co dzieje się wokół niej.

• Rozważasz coming out i nie wiesz, komu, kiedy oraz jak powiedzieć.
• Doświadczasz odrzucenia, komentarzy lub dyskryminacji i czujesz, że to cię wyczerpuje.
• Utrzymuje się obniżony nastrój, lęk, problemy ze snem albo ciągłe napięcie.
• Masz wątpliwości co do własnej tożsamości seksualnej i potrzebujesz spokojnej przestrzeni, żeby to poukładać.
• W związku pojawiły się nieporozumienia, z którymi we dwoje nie dajecie sobie rady.

Dobra pomoc polega na tym, że specjalista pracuje z twoim obciążeniem, nie z twoją orientacją.

Najczęstsze pytania (FAQ)

Czy panseksualizm to nowa orientacja?

Nowe jest głównie słowo w obecnym znaczeniu, a nie samo zjawisko. Ludzie odczuwali sympatię niezależnie od płci na długo przed tym, zanim pojawiła się dla tego wygodna nazwa.

Czy można być jednocześnie bi- i panseksualnym?

Tak. Część osób używa obu określeń równolegle, zależnie od kontekstu i rozmówcy. Badania nad osobami bi+ potwierdzają, że korzystanie z kilku etykiet naraz jest częste i zupełnie zwyczajne.

Czy panseksualizm wymaga leczenia?

Nie. Orientacja nie jest chorobą i nie podlega leczeniu. Pomoc psychologiczna ma sens wtedy, gdy zmagasz się ze stresem mniejszościowym, brakiem akceptacji bliskich albo trudnymi emocjami wokół ujawnienia.

Czy o orientacji można porozmawiać z psychologiem w Mentali?

Tak. Konsultacje odbywają się online lub stacjonarnie we Wrocławiu, a rozmowa jest objęta tajemnicą zawodową. Możesz przyjść w pojedynkę lub z partnerką czy partnerem.

Źródła

• Godfrey LM, Fechter ZM, Whitton SW (2024). „Differences in Minority Stress Experiences, Mental Health, and Relationship Quality Outcomes Among Bisexual, Pansexual, and Queer Women”. Archives of sexual behavior. DOI: 10.1007/s10508-023-02771-8 PMID: 38151571
• Chan RCH, Leung JSY (2023). „Monosexism as an Additional Dimension of Minority Stress Affecting Mental Health among Bisexual and Pansexual Individuals in Hong Kong: The Role of Gender and Sexual Identity Integration”. Journal of sex research. DOI: 10.1080/00224499.2022.2119546 PMID: 36121683
• Feinstein BA, Hurtado M, Dyar C et al. (2023). „Disclosure, minority stress, and mental health among bisexual, pansexual, and queer (bi+) adults: The roles of primary sexual identity and multiple sexual identity label use”. Psychology of sexual orientation and gender diversity. DOI: 10.1037/sgd0000532 PMID: 37583367
• Russell ST, Bishop MD, Fish JN (2023). „Expanding Notions of LGBTQ”. Annual review of sociology. DOI: 10.1146/annurev-soc-030320-032256 PMID: 39781443
• Morandini JS, Menzies RE, Moreton SG et al. (2023). „Do Beliefs About Sexual Orientation Predict Sexual Identity Labeling Among Sexual Minorities?”. Archives of sexual behavior. DOI: 10.1007/s10508-022-02465-7 PMID: 36385682
• Reisner SL, Choi SK, Herman JL et al. (2023). „Sexual orientation in transgender adults in the United States”. BMC public health. DOI: 10.1186/s12889-023-16654-z PMID: 37715161