Terapia systemowa

Psychoterapia systemowa

Psychoterapia systemowa wyrosła z obserwacji, że człowiek nie żyje w próżni. Jej korzenie sięgają lat 50. XX wieku, kiedy to psychiatrzy i psychologowie zaczęli zauważać, że objawy jednej osoby często mają sens dopiero wtedy, gdy przyjrzy się całemu jej otoczeniu. Pionierzy tego nurtu, tacy jak Gregory Bateson czy Salvador Minuchin, zaczęli pracować z całymi rodzinami, obserwując, jak wzorce interakcji między jej członkami wpływają na zdrowie psychiczne każdego z nich.

Psychoterapia systemowa opiera się na kilku głównych założeniach. Pierwsze z nich mówi, że problemy jednostki nie istnieją w oderwaniu od relacji, w których ona uczestniczy. Drugie wskazuje, że każdy system, czyli rodzina, para czy inna grupa, rządzi się własnymi regułami i wzorcami zachowań, które mogą być albo wspierające, albo podtrzymywać trudności. Trzecie założenie podkreśla, że zmiana w zachowaniu jednej osoby wpływa na cały system, dlatego praca terapeutyczna koncentruje się na interakcjach, a nie wyłącznie na symptomach danej osoby.

Nurt systemowy jest dziś stosowany w leczeniu problemów bardzo różnorodnych, od trudności w związkach i konfliktów rodzinnych, przez zaburzenia odżywiania i depresję, po kryzysy życiowe takie jak rozwód czy śmierć bliskiej osoby. Psychologowie i psychoterapeuci pracujący w tym nurcie posiadają specjalistyczne szkolenie zakończone certyfikatem, który potwierdza ich kompetencje do prowadzenia terapii systemowej.

Terapia systemowa co to

Czym polega terapia systemowa w najprostszym ujęciu? To forma psychoterapii, która koncentruje się nie tyle na objawach, ile na relacjach i wzorcach, które te objawy podtrzymują. Terapeuta systemowy nie pyta głównie „co jest z tobą nie tak?”, lecz „jak funkcjonujesz w relacjach z innymi i co w tych relacjach sprawia, że trudności się utrzymują?”.

Podejście systemowe traktuje człowieka jako część różnych systemów, takich jak rodzina, para, środowisko pracy czy szerszy krąg społeczny. Zachowania i emocje jednej osoby są zawsze rozumiane jako odpowiedź na to, co dzieje się w tych systemach. Dlatego, gdy jeden z członków rodziny zmaga się z kryzysem, terapeuta systemowy stara się zrozumieć, jaką funkcję pełni ten kryzys w całym systemie rodzinnym i co można zmienić, aby cały system mógł funkcjonować lepiej.

W praktyce terapeutycznej oznacza to, że terapeuta zwraca szczególną uwagę na wzorce komunikacyjne, role przyjmowane przez poszczególnych członków systemu oraz na to, jak rodzina radzi sobie z trudnościami. Nie szuka jednego „winnego”, lecz pomaga zobaczyć, jak każda osoba przyczynia się do podtrzymywania obecnego stanu rzeczy i co można zmienić, by rozwiązywać problemy skuteczniej. Terapia systemowa może pomóc wtedy, gdy czujemy, że nasze trudności są silnie związane z relacjami z bliskimi.

Terapia systemowa indywidualna

Wiele osób zastanawia się, czy terapia systemowa indywidualna w ogóle ma sens, skoro cały nurt skupia się na relacjach i systemach. Odpowiedź brzmi: tak, terapia systemowa może być również prowadzona jako terapia indywidualna i bywa wtedy bardzo skuteczna. Psychoterapeuta pracuje wówczas z jedną osobą, ale zawsze w odniesieniu do jej relacji, historii rodzinnej i systemów, w których ta osoba funkcjonuje.

W terapii indywidualnej prowadzonej w nurcie systemowym terapeuta może na przykład wspólnie z klientem badać wzorce wyniesione z rodziny pochodzenia i sprawdzać, jak te wzorce powtarzają się w obecnych relacjach. Pomaga to zrozumieć, dlaczego dana osoba reaguje tak, a nie inaczej w bliskich relacjach, w pracy czy w sytuacjach konfliktowych. Co więcej, praca indywidualna w podejściu systemowym ma szczególną wartość wtedy, gdy inni członkowie rodziny nie są gotowi uczestniczyć w terapii.

Badania pokazują, że psychoterapia prowadzona indywidualnie jest skuteczną metodą leczenia problemów takich jak depresja czy zaburzenia lękowe, a nurt, w jakim pracuje terapeuta, ma znaczenie dla dopasowania metody do konkretnej osoby. Terapia systemowa indywidualna sprawdza się zwłaszcza u osób, które chcą lepiej rozumieć swoje wzorce relacyjne i zastanawiają się, jak ich historia rodzinna wpływa na obecne funkcjonowanie.

Terapia systemowa rodzin

Terapia rodzin to jeden z najważniejszych obszarów pracy systemowej. W jej ramach na sesje przychodzi cała rodzina lub jej część, a terapeuta obserwuje, jak członkowie rodziny ze sobą rozmawiają, jak rozwiązują konflikty i jakie wzorce interakcji powtarzają się w ich wspólnym życiu. Celem nie jest wskazanie winnego, lecz wspólne zrozumienie, co w funkcjonowania rodziny nie służy nikomu z jej członków.

Terapia rodzin jest szczególnie pomocna w sytuacjach, gdy jedno z dzieci przejawia trudności emocjonalne lub behawioralne, gdy rodzina przeżywa kryzys związany z rozwodem, chorobą czy stratą bliskiej osoby, a także gdy między członkami rodziny narastają napięcia, których nie udaje się rozwiązać własnymi siłami. Terapeuta systemowy pomaga wówczas rodzinie zobaczyć, jak jej wzorce komunikacyjne wpływają na każdego z jej członków i co można zmienić, by wszyscy mogli funkcjonować lepiej.

Pracy z rodzinami w nurcie systemowym towarzyszy przekonanie, że problemy jednostki są często odzwierciedleniem trudności całego systemu rodzinnego. Dlatego zmiana nie musi polegać na tym, że jedna osoba się „naprawia”, lecz na tym, że cała rodzina odkrywa nowe sposoby bycia razem, komunikowania się i radzenia z trudnościami. Czas trwania terapii rodzin jest zwykle uzależniony od charakteru i głębokości problemów, z którymi rodzina przychodzi.

Terapia systemowa: wady i zalety

Jak każde podejście terapeutyczne, terapia systemowa ma swoje mocne strony i pewne ograniczenia. Do jej wyraźnych zalet należy zaliczyć to, że koncentruje się na kontekście i relacjach, co sprawia, że efekty pracy terapeutycznej mają szansę utrzymać się długo po zakończeniu terapii. Skoro zmiana zachodzi na poziomie całego systemu, a nie tylko jednej osoby, jest bardziej trwała i głęboka.

Kolejną zaletą jest elastyczność tego nurtu. Podejście systemowe można stosować zarówno w pracy z parami i rodzinami, jak i indywidualnie. Ponadto terapia systemowa jest skuteczna w leczeniu szerokiego spektrum trudności, w tym zaburzeń psychicznych, kryzysów relacyjnych, problemów wychowawczych czy trudności w funkcjonowaniu zawodowym. Badania wskazują, że psychoterapia uwzględniająca kontekst relacyjny przynosi korzyści porównywalne z innymi uznanymi metodami leczenia.

Do ograniczeń terapii systemowej należy przede wszystkim to, że często jej skuteczność bywa zależna od zaangażowania więcej niż jednej osoby. Jeśli tylko jedna osoba chce się zaangażować w zmianę, praca może być trudniejsza, choć nie niemożliwa, bo terapia systemowa indywidualna nadal ma sens. Czas trwania terapii systemowej bywa trudny do przewidzenia, gdyż zależy od złożoności relacji i problemów, z którymi przychodzą klienci. Dla niektórych osób koncentracja na relacjach zamiast wyłącznie na własnych emocjach może być na początku dezorientująca.

Terapia systemowa na czym polega

Czym polega terapia systemowa od strony praktycznej? Sesje prowadzone w nurcie systemowym różnią się nieco od tego, czego wiele osób spodziewa się po psychoterapii. Terapeuta aktywnie uczestniczy w rozmowie, zadaje pytania cyrkularne, czyli takie, które pomagają zobaczyć, jak każda osoba postrzega sytuację z perspektywy innych członków systemu. Pyta na przykład: „Jak myślisz, co twoja mama czuje, gdy ojciec milczy?” albo „Co zmieniłoby się w rodzinie, gdybyś przestał się martwić?”. Takie pytania otwierają zupełnie nowe sposoby rozumienia siebie i interakcji z innymi.

W pracy systemowej terapeuta może korzystać z różnych technik, takich jak genogram, czyli mapa rodziny pokazująca wzorce powtarzające się przez pokolenia, praca z metaforami czy zadania między sesjami. Wszystkie te narzędzia służą temu, by rozwiązania problemów, które wydają się niemożliwe do znalezienia, nagle stały się dostępne. Podejście systemowe zakłada bowiem, że każda rodzina i każda jednostka ma zasoby potrzebne do zmiany, potrzebuje tylko odpowiednich warunków, by je odkryć.

Psychoterapia systemowa nie skupia się na rozgrzebywaniu przeszłości dla samego rozgrzebywania. Owszem, historia rodziny ma znaczenie, ale celem jest zawsze lepsze funkcjonowanie tu i teraz. Dlatego terapeuta systemowy równie chętnie pyta o to, co już działa dobrze i co można wzmocnić, jak o trudności i wzorce interakcji, które warto zmienić. To podejście sprawia, że terapia systemowa jest dla wielu osób doświadczeniem nie tylko naprawczym, ale też głęboko wzmacniającym.

Źródła

• Cook S.C. Schwartz A.C. Kaslow N.J. (2017). Evidence-Based Psychotherapy: Advantages and Challenges. Neurotherapeutics, 14(3), 519–527. DOI: 10.1007/s13311-017-0549-4
• Cuijpers P. Karyotaki E. Eckshtain D. i in. (2020). Psychotherapy for Depression Across Different Age Groups: A Systematic Review and Meta-analysis. JAMA Psychiatry, 77(7), 694–702. DOI: 10.1001/jamapsychiatry.2020.0164
• Minuchin S. (1974). Families and Family Therapy. Harvard University Press.