Parentyfikacja

Parentyfikacja co to?

Czym jest parentyfikacja? Najprościej mówiąc, to sytuacja odwrócenia ról w rodzinie, w której dziecko przejmuje obowiązki i troski należące do dorosłych. Zamiast otrzymywać opiekę, samo staje się opiekunem: dla rodzica, dla rodzeństwa, a czasem dla całego domu. Parentyfikacja to proces, a nie jednorazowe zdarzenie. Narasta stopniowo i często niezauważalnie, aż w końcu staje się codziennością, którą dziecko uznaje za coś zupełnie normalnego.

Zjawisko parentyfikacji pojawia się zwykle wtedy, gdy system rodzinny traci równowagę. Bywa tak w przypadku rodzin dysfunkcyjnych, na przykład zmagających się z problemem alkoholowym, ale także po rozwodzie, przy przewlekłej chorobie lub depresji jednego z rodziców. Polskie badanie Anny Pasternak i Katarzyny Schier z 2014 roku objęło 110 kobiet i sprawdzało, czy i jakiego rodzaju parentyfikację przeżyły kobiety z syndromem DDA, czyli dorosłe dzieci alkoholików, w porównaniu z kobietami, których rodzice nie zmagali się z uzależnieniem. Już sam tytuł tej pracy, mówiący o życiu bez dzieciństwa, dobrze oddaje istotę problemu.

Rodzaje parentyfikacji

Psychologowie wyróżniają dwa główne rodzaje parentyfikacji. Parentyfikacja instrumentalna dotyczy obowiązków praktycznych: to przygotowywanie posiłków, sprzątanie, zakupy, pilnowanie rachunków czy opieka nad młodszym rodzeństwem. Z kolei parentyfikacja emocjonalna polega na tym, że dziecko staje się dla dorosłego powiernikiem, pocieszycielem albo mediatorem w kłótniach rodziców. Ten drugi typ bywa trudniejszy do zauważenia, ponieważ z zewnątrz nie widać, że dziecko dźwiga ciężar cudzych emocji. W praktyce wymiar instrumentalny i emocjonalny często się przenikają.

Parentyfikacja w dorosłym życiu

Dzieciństwo się kończy, jednakże wyuczone role w rodzinie potrafią trwać latami. Wiele dorosłych osób nadal pełni wobec rodziców rolę opiekuna, chociaż nikt już tego głośno nie oczekuje. Telefon od mamy wywołuje napięcie, bo zwykle oznacza kolejny problem do rozwiązania. Każdy kryzys między członkami rodziny automatycznie trafia na Twoją głowę, a Ty odruchowo zaczynasz szukać wyjścia.

Weźmy przykład Marty, która ma 35 lat. Od dwunastego roku życia zajmowała się domem, bo jej mama po rozwodzie zmagała się z depresją. Dziś Marta ma własną rodzinę, ale wciąż kilka razy w tygodniu jeździ do matki, załatwia jej sprawy urzędowe i wysłuchuje skarg na ojca. Kiedy próbuje odmówić, czuje się jak zdrajczyni. Taka sytuacja dobrze pokazuje, że wczesne wychowanie w rodzinie kształtuje nas na długo, a dawny układ zależności łatwo przenosi się w dorosłość.

Co więcej, ta sama dynamika często pojawia się poza domem rodzinnym. Osoba dorosła, która w dzieciństwie zaspokajała potrzeby rodzica, w pracy bierze na siebie zadania innych, a w przyjaźni zawsze jest tą, która słucha. Podobnie wygląda to w kontaktach z rodzeństwem: starsza siostra nadal czuje się odpowiedzialna za życiowe wybory brata, nawet gdy oboje mają po czterdzieści lat. Dorosłość przyszła za wcześnie, dlatego trudno teraz uwierzyć, że wolno po prostu odpocząć.

Parentyfikacja skutki w dorosłym życiu

Skutki parentyfikacji rzadko są widoczne na pierwszy rzut oka. Na zewnątrz osoby te często wyglądają na wyjątkowo dojrzałe, zaradne i odpowiedzialne. Otoczenie je podziwia, szef na nich polega, znajomi przychodzą po radę. Jednocześnie w środku mogą nosić ogromne zmęczenie i poczucie, że nikt nigdy nie zatroszczył się o nie same.

Jednym z najczęstszych śladów jest nadodpowiedzialność. Jeśli rozwój dziecka toczył się w atmosferze ciągłej czujności, w dorosłości trudno przestać kontrolować otoczenie. Pojawia się silne poczucie winy przy każdej próbie zadbania o siebie, a także trudność w stawianiu granic. Wiele osób z takim doświadczeniem ma kłopot z rozpoznaniem, czego właściwie chce, bo przez lata uczyło się wyczuwać nastroje innych, a nie własne.

Ponadto parentyfikacja może wpływać na budowanie zdrowych relacji. Niektóre osoby nieświadomie wybierają partnerów, których trzeba ratować, bo rola opiekuna jest im dobrze znana i daje poczucie bycia potrzebnym. Inne z kolei unikają bliskości, ponieważ kojarzy im się ona z wysiłkiem i obowiązkiem. Psychologowie zwracają uwagę, że zaburzony rozwój emocjonalny w dzieciństwie może utrudniać regulowanie emocji, a długotrwałe przeciążenie odbija się na samopoczuciu. U części osób pojawiają się obniżony nastrój, objawy zaburzeń lękowych lub wypalenie zawodowe, co wyraźnie obniża ogólny dobrostan.

Parentyfikacja objawy

Rozpoznanie objawów parentyfikacji bywa trudne, ponieważ wiele z nich wygląda jak zalety charakteru. Mimo to pewne sygnały powtarzają się u osób, które w dzieciństwie musiały za szybko dorosnąć. Przeczytaj poniższą listę i zastanów się, ile punktów brzmi znajomo:

• czujesz się odpowiedzialny za nastrój bliskich i trudno Ci spokojnie patrzeć, gdy ktoś jest smutny,
• masz problem z proszeniem o pomoc, bo przyzwyczaiłeś się radzić sobie sam,
• odmowa wywołuje w Tobie lęk lub wyrzuty sumienia,
• własne potrzeby odkładasz na później, a często w ogóle ich nie zauważasz,
• odpoczynek kojarzy Ci się z lenistwem i wywołuje niepokój,
• w relacjach częściej dajesz, niż otrzymujesz,
• masz wrażenie, że nie miałeś prawdziwego dzieciństwa.

Żaden z tych punktów sam w sobie nie oznacza, że przeżyłeś parentyfikację. Jeśli jednak rozpoznajesz się w kilku z nich jednocześnie i wiążesz je z historią swojego domu, to cenna wskazówka. Szczególnie wymowne bywa to, że wiele osób dopiero w dorosłości odkrywa, iż ich doświadczenia nie były typowe. W dzieciństwie wydawało im się, że wszystkie dzieci gotują obiady i pocieszają płaczących rodziców.

Czy parentyfikacja zawsze szkodzi?

Czy dziecko powinno pełnić rolę opiekuna? To pytanie zadaje sobie wielu rodziców, którzy boją się, że krzywdzą dzieci, prosząc je o pomoc. Tymczasem drobne obowiązki domowe, dostosowane do wieku, są naturalną częścią dorastania. Wyniesienie śmieci, nakrycie do stołu czy okazjonalna opieka nad rodzeństwem uczą współpracy i samodzielności. Problem zaczyna się wtedy, gdy zakres obowiązków przekracza możliwości dziecka, a jego potrzeby emocjonalne schodzą na dalszy plan.

Parentyfikacja jako proces staje się szkodliwa, gdy jest długotrwała, niewidoczna i niedoceniona. Dziecko, które wykonuje pracę dorosłego, nie słyszy podziękowań ani nie dostaje w zamian troski. Ogromne znaczenie ma także to, czy rodzina ma dostęp do wsparcia społecznego. Jeśli w pobliżu są babcia, ciocia lub inni opiekunowie, którzy dostrzegają wysiłek dziecka i przejmują część ciężaru, ryzyko długofalowych trudności może być mniejsze.

Część osób, które doświadczyły odwrócenia ról, rozwija w sobie empatię, zaradność i umiejętność radzenia sobie w kryzysie. To realne zasoby i nie trzeba się ich wstydzić. Jednakże parentyfikacja dzieci zawsze ma swoją cenę, nawet jeśli w dorosłym życiu przynosi pewne korzyści. Uznanie obu stron tego doświadczenia pomaga spojrzeć na nie bez idealizowania i bez obwiniania siebie.

Parentyfikacja: jak sobie pomóc

Czy skutki parentyfikacji można leczyć? Tak, i to jest naprawdę dobra wiadomość. Wzorce, których nauczyłeś się w dzieciństwie, nie są wyrokiem. Zmiana wymaga czasu i cierpliwości wobec siebie, ale jest możliwa w każdym wieku. Oto kilka kroków, od których możesz zacząć:

1. Nazwij to, co się wydarzyło. Samo zrozumienie, że Twoje doświadczenie ma nazwę, często przynosi ulgę i porządkuje wiele wspomnień.
2. Zauważaj swoje potrzeby. Kilka razy dziennie zapytaj siebie: czego teraz potrzebuję? Na początku odpowiedź może nie przychodzić, ale z czasem stanie się wyraźniejsza.
3. Ćwicz stawianie granic. Zacznij od drobnych sytuacji, na przykład odmów jednej prośby, która Cię przeciąża, i obserwuj, co czujesz.
4. Pozwól sobie na żal. Masz prawo opłakiwać dzieciństwo, którego nie miałeś, nawet jeśli kochasz swoich rodziców.
5. Poszukaj profesjonalnego wsparcia. Psychoterapia daje bezpieczną przestrzeń, w której po raz pierwszy to Ty możesz być osobą, o którą ktoś się troszczy.

Terapia pomaga zrozumieć, jak dawne doświadczenia wpływają na Twoje obecne wybory i relacje. Doświadczony terapeuta towarzyszy w procesie oddzielania się od roli, którą narzucono Ci w dzieciństwie, oraz w odkrywaniu, kim jesteś poza nią. Jeśli czujesz, że Twoje życie wciąż kręci się wokół potrzeb innych, możesz umówić się na konsultację psychologiczną w Centrum Rozwoju i Wsparcia Psychologicznego Mentali. Psycholodzy i psychoterapeuci pracują tam z osobami zmagającymi się z parentyfikacją zarówno stacjonarnie we Wrocławiu, jak i online. W centrum znajdziesz wsparcie bez oceniania, w tempie, które będzie dla Ciebie odpowiednie. Zasługujesz na to, żeby wreszcie ktoś zatroszczył się o Ciebie.

Źródła

• Pasternak A, Schier K (2014). „[Life without childhood–parentification of women with ACoA syndrome]”. Psychiatria polska. PMID: 25204100