Poczucie winy

Natrętne myśli a poczucie winy

Poczucie winy kształtowane jest w procesie socjalizacji w okresie dzieciństwa poprzez okazywanie przez rodziców dezaprobaty dla krzywdzących zachowań dziecka poprzez zwracanie mu uwagi na odczucia innych osób. Pojawia się około 4-5 r.ż. jako rezultat godzenia sprzecznych tendencji, jakimi są własne pragnienia i otoczenie – pojawia się poczucie odpowiedzialności za własne zachowania oraz akceptacja społecznych norm.

Poczucie winy pojawia się, w momencie, gdy dana osoba przekracza swoje standardy etyczne lub moralne. Uwaga jest skoncentrowana wokół zdarzenia, które było przekroczeniem zinternalizowanych przez daną osobę norm. Zatem w związku z tym pojawia się skupienie wokół jej systemu wartości. Aby emocja ta, mogła się pojawić, konieczna jest zdolność do samorefleksji. Jest ono ściśle związane ze społecznym wymiarem życia, a z badań wynika, iż im silniejsza więź, tym głębsze jest poczucie winy, ponadto jako, iż jest ono związane z poczuciem odpowiedzialności za swoje czyny, to im większa jest odpowiedzialność, tym większe jest poczucie winy.

Funkcje społeczne, jakie pełni poczucie winy:

• jest niezbędne w procesie rozwoju moralnego,
• wzmacnia więzi społeczne,
• jest ochroną dla wartości i norm,
• po uzyskaniu przebaczenia powoduje wzmocnienie pozytywnego obrazu siebie,
• motywuje do działań na rzecz innych,
• kontrola własnych działań,
• motywuje do działań naprawczych.

Natrętne myśli mogą wiązać się z nadmiernym analizowaniem przeszłości, gdzie analiza ta prowadzi do interpretacji w kategoriach nadmiernej surowości wobec siebie.

Poczucie winy po śmierci bliskiej osoby

Według jednego z modeli po śmierci bliskiej osoby przechodzimy przez 5 faz, w jednej z nich naturalne jest odczuwanie poczucia winy. Są to:

1. Szok i zaprzeczenie – faza ta występuje bezpośrednio po stracie i wiąże się z poczuciem nierealności. Jest to mechanizm obronny, którego zadaniem jest ochrona przed ogromnym bólem.
2. Gniew – może być kierowany do zmarłego, lekarzy, losu. Faza ta wiąże się z poczuciem niesprawiedliwości.
3. Poczucie winy i targowanie się – poczucie winy jest związane z poczuciem bezradności i próbą odzyskania kontroli.
4. Depresja – nastrój jest obniżony, występuje częsty płacz, nierzadko pojawiają się objawy somatyczne czy zaburzenia snu.
5. Akceptacja – faza ta wiąże się ze zgodą na fakt straty, co jednak nie łączy się z zaprzestaniem odczuwania psychicznego bólu.

Chroniczne poczucie winy

O chronicznym poczuciu winy mówimy, gdy poczucie to przestaje pełnić funkcję regulacyjną i nie sprzyja refleksji nad konsekwencjami własnych zachowań, natomiast utrzymuje się mimo braku realnych okoliczności, a funkcjonowanie jednostki jest podporządkowane doświadczaniu stanu napięcia oraz samokrytycyzmu, a także przekonaniu o zawodzeniu innych w nieuzasadnionych sytuacjach.

Chroniczne poczucie winy – przyczyny:

• doświadczenia warunkowej miłości w dzieciństwie,
• branie odpowiedzialności przez dziecko za emocje dorosłych,
• zaburzenia depresyjne,
• zaburzenia lękowe,
• doświadczenie sytuacji traumatycznej,
• przyswojone normy odnośnie winy i powinności.

Przewlekłe poczucie winy – skutki:

• zaburzenia snu,
• chroniczne napięcie,
• zaburzenia depresyjne,
• zaburzenia lękowe,
• zaburzenia psychosomatyczne.

Przewlekłe poczucie winy wpływa na funkcjonowanie społeczne – osoba wycofuje się bądź nadmiernie poświęca w relacjach. Jednym z istotnych symptomów jest to, że poczucie winy nie słabnie po zadośćuczynieniu czy przeprosinach.

Jak nie dać się wpędzić w poczucie winy?

Istotną rolę odgrywa fakt, iż nie ponosimy odpowiedzialności za emocje innych ludzi, natomiast ponosimy odpowiedzialność za własne reakcje.

Aby nie dać się wpędzić w poczucie winy należy:

• oddzielać fakty od emocji, aby móc podjąć wysiłki na działania naprawcze,
• stawiać granice – w stawianiu granic niezbędna jest uważność na własne potrzeby,
• nie analizować przeszłości – na przeszłość nie mamy wpływu, natomiast wpływ mamy na tu i teraz,
• potrafić sobie przebaczyć – wiążę się to z akceptacją tego, iż mamy prawo popełniać błędy. Warto spojrzeć na błędy jako na lekcje, które warto wyciągnąć na przyszłość.

Nieuzasadnione poczucie winy

Nieuzasadnione poczucie winy pojawia się w sytuacjach, w których osoba nie naruszyła żadnych norm, a także w sytuacjach, na które nie miała wpływu.

Przyczyny nieadekwatnego poczucia winy to:

• obwinianie siebie za zachowanie innych osób pojawia się często w relacjach o charakterze przemocowym,
• obniżona samoocena – u jej podłoża leży przekonanie o byciu niewystarczającym,
• nadmierne wymagania wobec siebie,
• doświadczenia z okresu dzieciństwa,
• zaburzenia depresyjne,
• zaburzenia lękowe.

Kluczowe jest:

• zrozumienie, iż nie jesteśmy odpowiedzialni za emocje i zachowania innych osób,
• dbanie o własne potrzeby i stawianie granic to wyraz troski o siebie – zdrowa relacja z samym sobą wpływa na zdrowe relacje z innymi ludźmi,
• popełnianie błędów jest wpisane w życie każdego człowieka, stąd tak ważna jest umiejętność przebaczenia samemu sobie.

Destrukcyjne poczucie winy

Destrukcyjne poczucie winy tym różni się od konstruktywnego, że obejmuje negatywną ocenę osoby, a nie zachowania. Aby rozróżnić, z jakim typem poczucia winy mamy do czynienia należy być uważnym na to, czy pełni ono raczej funkcję motywacyjną, czy jest źródłem chronicznego dyskomfortu.

Konsekwencje destrukcyjnego poczucia winy:

• zaburzenia depresyjne,
• zaburzenia lękowe,
• obniżona samoocena,
• poczucie bezradności,
• trudności w obszarze podejmowania decyzji,
• tendencja do unikania odpowiedzialności.

Jak radzić sobie z poczuciem winy?

Pierwszym krokiem jest danie sobie przyzwolenia na szukanie pomocy. Praca terapeutyczna może znacząco poprawić jakość życia. W relacji z zaufaną osobą i w bezpiecznych warunkach jest możliwość przyjrzenia się sobie z większą łagodnością. Zrozumienie podłoża własnych przekonań oraz sposobu interpretowania danych sytuacji wpływa na umiejętność przebaczenia sobie oraz, budowania relacji z innymi ludźmi. Podsumowując, zdrowe poczucie winy działa motywująco w obszarze naprawy błędów i wspomaga rozwój osobisty, natomiast jego negatywna forma prowadzi do nadmiernej samokrytyki, która wpływa na obniżenie samooceny.